| تحلیل فضایی آسیب‌پذیری اجتماعی مرتبط با گرمای شهری: شواهدی از کلان‌شهر تهران |
| کد مقاله : 1401-NERS |
| نویسندگان |
| سحر بوستانی * |
| چکیده مقاله |
| افزایش تنش‌های گرمایی در کلان‌شهرها، به‌ویژه در مناطق نیمه‌خشک، ضرورت توجه به ابعاد اجتماعی آسیب‌پذیری شهری را دوچندان کرده است. پیامدهای گرمای شهری به‌طور یکنواخت در فضا توزیع نمی‌شوند و تفاوت‌های اجتماعی–اقتصادی، ساختار سنی جمعیت و دسترسی به خدمات شهری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری الگوهای نابرابر آسیب‌پذیری ایفا می‌کنند. هدف این پژوهش، پهنه‌بندی و تبیین فضایی آسیب‌پذیری اجتماعی مرتبط با گرمای شهری در کلان‌شهر تهران با تمرکز بر ساختارهای اجتماعی–فضایی شهر است. در این مطالعه، شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری اجتماعی (SHVI) با اتکا بر سه بُعد اصلی فقر شهری، ساختار سنی جمعیت و دسترسی به خدمات شهری و سلامت و با استفاده از تحلیل چندمعیاره ساخته شد. سپس الگوی فضایی این شاخص با بهره‌گیری از شاخص‌های خودهمبستگی فضایی جهانی و محلی (Moran’s I و LISA) مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، به‌منظور تبیین نقش عوامل اجتماعی در شکل‌گیری الگوهای مکانی آسیب‌پذیری و کنترل وابستگی فضایی، از مدل‌های رگرسیون فضایی استفاده شد. نتایج نشان داد که آسیب‌پذیری اجتماعی مرتبط با گرمای شهری در تهران دارای الگوی خوشه‌ای معنادار و ناهمگن است. خوشه‌های پرآسیب‌پذیری عمدتاً در نواحی‌ای متمرکز شده‌اند که با سطوح بالای فقر شهری، سهم بیشتر جمعیت سالمند و دسترسی محدود به خدمات شهری و سلامت مشخص می‌شوند. شاخص Moran’s I وجود خودهمبستگی فضایی قوی را تأیید کرد و تحلیل LISA خوشه‌های پیوسته High–High آسیب‌پذیری را به‌طور فضایی شناسایی نمود. نتایج مدل رگرسیون فضایی نشان داد که فقر شهری و نسبت جمعیت سالمند اثر افزایشی و معنادار بر شاخص آسیب‌پذیری دارند، در حالی که دسترسی به خدمات شهری نقش کاهنده و محافظتی ایفا می‌کند. همچنین، معناداری ضریب وقفه فضایی بیانگر اهمیت سرریزهای مکانی در بازتولید الگوی آسیب‌پذیری اجتماعی است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری مرتبط با گرمای شهری در تهران بیش از آنکه یک پدیده صرفاً محیطی باشد، بازتابی از نابرابری‌های اجتماعی–فضایی شهر است. این نتایج بر ضرورت هدف‌گذاری فضامند سیاست‌های کاهش ریسک، تمرکز بر نواحی خوشه‌ای پرآسیب‌پذیر و ادغام ملاحظات عدالت اجتماعی در برنامه‌ریزی سازگاری شهری با تنش‌های گرمایی تأکید دارد |
| کلیدواژه ها |
| خودهمبستگی فضایی، فقر شهری، ساختار سنی جمعیت، عدالت فضایی شهری، رگرسیون فضایی |
| وضعیت: پذیرفته شده |
