| ارزیابی رخدادمحور پیامدهای سیلاب با تأکید بر برهم‌کنش رخداد–زیرساخت (مطالعه موردی: حوضه آبریز جازموریان، استان کرمان) |
| کد مقاله : 1134-NERS |
| نویسندگان |
|
مجتبی تقی زاده * . |
| چکیده مقاله |
| سیلاب در حوضه‌های نیمه‌خشک، بیش از آنکه تابع میانگین‌های اقلیمی باشد، تحت تأثیر رخدادهای حدی کوتاه‌مدت و وضعیت زیرساخت‌های محلی قرار دارد؛ به‌ویژه در حوضه‌های کم‌داده که عدم قطعیت مدل‌سازی کمی بالاست، تحلیل رخدادهای واقعی و پیامدهای ثبت‌شده می‌تواند مبنای تصمیم‌سازی واقع‌بینانه‌تری فراهم کند. حوضه آبریز جازموریان در جنوب‌شرق ایران با وجود بارندگی سالانه نسبتاً محدود، به‌طور مکرر شاهد سیلاب‌های خسارت‌زا بوده است. هدف این پژوهش، ارائه و اجرای یک چارچوب رخدادمحور–زیرساختی برای ارزیابی مخاطره سیلاب در زیرحوضه‌های منتخب بخش کرمان (شهرستان‌های بافت و رابر) است؛ به‌نحوی که کانون‌های بحران و گلوگاه‌های زیرساختی در شرایط کمبود داده‌های دبی پیوسته شناسایی و اولویت‌بندی شوند. داده‌های مورد استفاده شامل شاخص‌های اقلیمی ایستگاه سینوپتیک بافت، ویژگی‌های فیزیکی رودخانه اصلی (هلیل‌رود)، سوابق رخداد و خسارت سیلاب شاخص مهر ۱۳۹۹، و اطلاعات وضعیت زیرساخت‌های حیاتی (پل‌ها، راه‌های روستایی و تأسیسات آب شرب) است. در بخش اقلیمی، میانگین بارندگی سالانه ایستگاه بافت ۲۶۱٫۶ میلی‌متر و حداکثر بارش ۲۴ ساعته ۸۳ میلی‌متر گزارش شده است؛ بنابراین نسبت بارش حدی ۲۴ ساعته به بارش سالانه حدود ۰٫۳۲ بوده و نشان می‌دهد نزدیک به یک‌سوم بارش سالانه می‌تواند در یک شبانه‌روز رخ دهد؛ شاخصی که بیانگر پتانسیل بالای سیلاب تند در بازه‌های زمانی کوتاه است. در بخش رخدادمحور، سیلاب مهر ۱۳۹۹ با خسارت اقتصادی تقریبی ۳۵ میلیارد ریال عمدتاً موجب تخریب راه‌های روستایی (حدود ۵۰ کیلومتر)، آسیب به واحدهای مسکونی (۱۰ واحد با شدت تخریب ۲۰ تا ۵۰ درصد) و اختلال جدی در خدمات آب شرب (تخریب چاه و شکستگی خط انتقال) شده است. نتایج تحلیل زیرساختی نشان داد همپوشانی «سابقه خسارت رخداد» با «ناپایداری سازه‌ای» در برخی نقاط (به‌ویژه پل اسکر) و نیز آسیب‌پذیری شبکه‌های خدماتی، نقش کلیدی در تشدید پیامدها و تداوم بحران پس از رخداد ایفا می‌کند. بر این اساس، چارچوب پیشنهادی با تمرکز بر شواهد رخداد واقعی و ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، ابزار تصمیم‌ساز مناسبی برای اولویت‌بندی مداخلات (مقاوم‌سازی گلوگاه‌های عبور، ایمن‌سازی شبکه آب شرب، سامان‌دهی حریم رودخانه و استقرار هشدار محلی مبتنی بر آستانه بارش حدی) در حوضه‌های نیمه‌خشک کم‌داده فراهم می‌کند. |
| کلیدواژه ها |
| کلمات کلیدی: سیلاب؛ رخدادمحور؛ آسیب‌پذیری زیرساختی؛ جازموریان؛ هلیل‌رود؛ مدیریت بحران |
| وضعیت: پذیرفته شده |
