| بازشناسی نقش عوامل اجتماعی فرهنگی در مدیریت فاجعه زلزله با روش فراترکیب |
| کد مقاله : 1124-NERS |
| نویسندگان |
|
حسین حیدری * استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی |
| چکیده مقاله |
| ایران به‌دلیل موقعیت زمین‌شناختی خود همواره در معرض زلزله‌های ویرانگر قرار دارد و تجربه‌های متعدد نشان داده است که پیامدهای انسانی و اجتماعی این فاجعه‌ها صرفاً تابع شدت زمین‌لرزه نیست، بلکه به‌طور معناداری تحت تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و نهادی قرار دارد. پژوهش حاضر با هدف بازشناسی و تبیین نقش عوامل اجتماعی‌ـ‌فرهنگی در مدیریت فاجعه زلزله، از روش فراترکیب کیفی بر اساس الگوی سندلوسکی و باروسو بهره گرفته است. در این راستا، مطالعات کیفی منتشرشده در بازه زمانی ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۴ شمسی در پایگاه‌های معتبر علمی داخلی به‌صورت نظام‌مند جست‌وجو و پس از ارزیابی کیفیت و غربال‌گری چندمرحله‌ای، ۲۳ مقاله واجد شرایط برای تحلیل نهایی انتخاب شد. یافته‌های فراترکیب نشان می‌دهد که مدیریت مؤثر بحران زلزله در ایران به‌شدت متأثر از مجموعه‌ای درهم‌تنیده از مؤلفه‌های اجتماعی فرهنگی است. مهم‌ترین این مؤلفه‌ها شامل سطح آگاهی و دانش مخاطره‌ای، باور به اثرگذاری کنش فردی و جمعی، تجربه زیسته مواجهه با حوادث، سرمایه اجتماعی در قالب اعتماد، انسجام و شبکه‌های محلی، و نیز احساس قدرت یا بی‌قدرتی اجتماعی است. نتایج حاکی از آن است که در شرایط تأخیر یا ناکارآمدی نهادهای رسمی، شبکه‌های اجتماعی محلی و مشارکت داوطلبانه مردم نقش جبرانی و تعیین‌کننده‌ای در امدادرسانی، کاهش آسیب‌ها و بازسازی اجتماعی ایفا می‌کنند. در مقابل، نگرش‌های تقدیرگرایانه، احساس بی‌قدرتی و ضعف اعتماد نهادی، مشارکت مؤثر را تضعیف می‌کند. بر این اساس، پژوهش نتیجه می‌گیرد که ارتقای تاب‌آوری اجتماعی در برابر زلزله مستلزم فراتر رفتن از رویکردهای صرفاً فنی و توجه جدی به آموزش فرهنگی، تقویت سرمایه اجتماعی، اعتمادسازی نهادی و نهادینه‌سازی مشارکت مردمی در مدیریت بحران است. |
| کلیدواژه ها |
| فاجعه زلزله، عوامل اجتماعی فرهنگی، مدیریت بحران، فراترکیب، تاب‌آوری اجتماعی |
| وضعیت: پذیرفته شده |
