تنش آبی و آلودگی هوا در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین و اولویت‌دارترین چالش‌های کشور تبدیل شده‌اند؛ چالش‌هایی که صرفاً ماهیت طبیعی یا فنی ندارند، بلکه ریشه‌های عمیق اجتماعی، اقتصادی و نهادی در آن‌ها نهفته است. در این نشست علمی، دکتر محمدرضا پویافر با رویکردی جامعه‌شناختی، به تبیین ابعاد پنهان و کمتر دیده‌شده این بحران‌ها پرداخت.

به گفته وی، بسیاری از راه‌حل‌های رایج از جمله شیرین‌سازی آب دریا، به دلیل هزینه‌های سنگین اقتصادی، پیامدهای زیست‌محیطی و عدم پایداری بلندمدت، نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای واقعی کشور باشند. در مقابل، راهکارهایی همچون بازچرخانی آب، بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع و اصلاح الگوی کشت از کارآمدی و اثربخشی بیشتری برخوردارند؛ مشروط بر آنکه با اصلاحات نهادی و اجتماعی همراه شوند.

محورهای محتوایی ارائه‌شده

در ادامه نشست، محورهای اصلی زیر به‌صورت نظام‌مند مورد بررسی قرار گرفت:

• وضعیت موجود منابع آب و کیفیت هوا و روندهای نگران‌کننده در مقیاس ملی

• تحلیل جایگاه کنونی کشور در مدیریت تنش آبی و آلودگی هوا

• الگوی مصرف آب در ایران و نقش آن در تشدید بحران

• بازتعریف مسئله اصلی: تأکید بر این‌که تنش آبی و آلودگی هوا، در کنار و حتی فراتر از بحران سرمایه اجتماعی، به مسئله درجه اول کشور تبدیل شده‌اند

• خطاهای شناختی در سطح حکمرانی و تأثیر آن‌ها بر تصمیم‌گیری‌های ناکارآمد

• تبیین جامعه‌شناختی بحران با تمرکز بر ساختارهای نهادی، فرهنگی و اقتصادی

• تاب‌آوری اجتماعی و مؤلفه‌های آن شامل ابعاد فردی، نهادی، اقتصادی، فرهنگی و زیست‌محیطی

• ویژگی‌ها و الزامات جامعه تاب‌آور در مواجهه با مخاطرات محیطی

• رابطه تاب‌آوری اجتماعی و سرمایه اجتماعی و نقش اعتماد عمومی، مشارکت و همبستگی اجتماعی

• پیامدهای اجتماعی تنش آبی و آلودگی هوا از جمله افزایش نارضایتی‌ها، فشار بر نظام حکمرانی، تضعیف نظام آموزشی و تشدید نابرابری‌های محیطی

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در جمع‌بندی این نشست تأکید شد که تنش آبی و آلودگی هوا، اگرچه در ظاهر بحران‌هایی زیست‌محیطی به نظر می‌رسند، اما در واقع بحران‌هایی اجتماعی–حکمرانی هستند که بدون تقویت تاب‌آوری اجتماعی و سرمایه اجتماعی، قابل مدیریت نخواهند بود. استمرار این وضعیت می‌تواند به کاهش اعتماد عمومی، افزایش شکاف‌های اجتماعی و تضعیف امنیت انسانی و ملی منجر شود.

سخنران نشست با تأکید بر ضرورت عدالت محیطی، مشارکت اجتماعی و اصلاح الگوهای تصمیم‌گیری، خاطرنشان کرد که عبور از این بحران‌ها نیازمند نگاهی کل‌نگر، بین‌رشته‌ای و مبتنی بر جامعه است؛ نگاهی که در آن انسان، جامعه و محیط‌زیست به‌صورت توأمان دیده شوند.