در چارچوب برنامه‌های علمی همایش «مخاطرات محیطی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، نشست علمی–تخصصی با عنوان «پیش‌بینی زلزله در ایران» روز یکشنبه ۶ آبان‌ماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۰:۰۰ الی ۱۲:۰۰ در سالن همایش‌های دانشکده مهندسی نقشه‌برداری سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح برگزار شد.

این نشست با اداره‌کنندگی امیر دکتر مجید فخری و با سخنرانی دکتر مهدی زارع، از متخصصان برجسته حوزه زلزله‌شناسی، برگزار گردید و ۷۳ نفر از اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، کارشناسان و دانشجویان در آن حضور داشتند.

مبانی علمی پیش‌بینی زلزله

در ابتدای نشست، سخنران با تبیین تعریف علمی پیش‌بینی زلزله تأکید کرد که هرگونه پیش‌بینی معتبر باید قابل آزمون، تکرارپذیر و مبتنی بر روش‌های علمی باشد. وی خاطرنشان کرد که برخی پیش‌بینی‌های موردی که به‌طور اتفاقی درست از آب درمی‌آیند، به دلیل فقدان تکرارپذیری و روش علمی، در چارچوب علم زلزله‌شناسی قابل استناد نیستند.

رویکردهای اصلی پیش‌بینی

دکتر زارع دو رویکرد عمده پیش‌بینی زلزله را تشریح کرد:

• رویکرد آماری که مبتنی بر تحلیل کاتالوگ زمین‌لرزه‌ها، الگوهای زمانی–مکانی و محاسبات احتمال وقوع زلزله است و در مراکز علمی معتبر جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد؛

• رویکرد پیش‌نشانگری (Precursory) که بر پایش تغییرات فیزیکی، شیمیایی و زیستی پیش از وقوع زلزله تمرکز دارد و شامل داده‌های ژئوفیزیکی، ژئودتیکی، زمین‌هیدرولوژی و سنجش از دور است.

پیش‌نشانگرها و شواهد میدانی

در این نشست، نمونه‌هایی از پیش‌نشانگرهای گزارش‌شده پیش از زلزله مطرح شد؛ از جمله تغییرات سطح آب زیرزمینی، نوسانات گاز رادون، تغییرات میدان‌های ژئومغناطیسی و رفتار غیرعادی حیوانات. همچنین نقش اندازه‌گیری تغییرشکل زمین و خزش گسل‌ها با استفاده از سامانه‌های GNSS مورد تأکید قرار گرفت.

تجربه‌های جهانی و وضعیت ایران

سخنران با مرور تجربه‌های بین‌المللی از جمله پروژه پارکفیلد در آمریکا، مطالعات روسیه و چین، و همکاری‌های علمی در مراکز بین‌المللی، به تاریخچه تلاش‌ها برای پیش‌بینی زلزله در ایران اشاره کرد. وی زلزله بم را نقطه عطفی در مطالبه عمومی برای توسعه پژوهش‌های پیش‌بینی دانست و به فعالیت پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و متخصصان ایرانی در این حوزه پرداخت.

تمایز پیش‌بینی و هشدار پیش‌هنگام

در بخش دیگری از نشست، تمایز میان «پیش‌بینی زلزله» و «هشدار پیش‌هنگام» تشریح شد. بر این اساس، هشدار پیش‌هنگام پس از آغاز زلزله و با تشخیص موج اولیه صادر می‌شود و اگرچه پیش‌بینی محسوب نمی‌شود، اما نقش مهمی در کاهش خسارات و مدیریت بحران دارد.

چشم‌انداز آینده و پیشنهادها

در بخش پایانی، بر نقش داده‌های حجیم (Big Data)، هوش مصنوعی، تصاویر ماهواره‌ای و تحلیل‌های وابسته به زمان در آینده پیش‌بینی زلزله تأکید شد. همچنین پیشنهاد ایجاد یک نهاد ملی متمرکز، پایدار و دارای بودجه مشخص برای پیش‌بینی زلزله، رفع پراکندگی نهادی و تقویت تبادل داده بین دستگاه‌ها مطرح گردید.

جمع‌بندی نهایی

در جمع‌بندی پایانی نشست، امیر دکتر مجید فخری بر اهمیت یکپارچه‌سازی داده‌های ملی، توسعه شبکه‌های پایش، استفاده از ظرفیت ۲۱۰ ایستگاه GNSS کشور و حمایت از پایان‌نامه‌ها و طرح‌های پژوهشی دانشگاهی تأکید کرد. این نشست به‌عنوان گامی مؤثر در ارتقای نگاه علمی، واقع‌بینانه و داده‌محور به موضوع پیش‌بینی زلزله در ایران ارزیابی شد.