در چارچوب برنامه‌های علمی همایش «مخاطرات محیطی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، نشست علمی–تخصصی با عنوان «پیش‌بینی زلزله در ایران» روز یکشنبه ۶ آبان‌ماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۰:۰۰ الی ۱۲:۰۰ در سالن همایش‌های دانشکده مهندسی نقشه‌برداری سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح برگزار شد.

این نشست با حضور ۷۳ نفر از اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، کارشناسان و دانشجویان و به اداره‌کنندگی امیر دکتر مجید فخری برگزار گردید. دکتر مهدی زارع به‌عنوان سخنران اصلی، به تشریح آخرین دستاوردهای علمی و چالش‌های پیش‌بینی زلزله در ایران و جهان پرداخت.

تعریف علمی پیش‌بینی زلزله

در ابتدای نشست، دکتر زارع با تأکید بر معیارهای علمی پیش‌بینی زلزله بیان کرد که پیش‌بینی معتبر باید قابل آزمون، قابل تکرار و مبتنی بر داده‌های قابل اندازه‌گیری باشد. وی تصریح کرد بسیاری از ادعاهای مطرح‌شده در جهان، اگرچه گاه به‌طور تصادفی درست از آب درمی‌آیند، اما به دلیل عدم تکرارپذیری، فاقد اعتبار علمی هستند.

رویکردهای اصلی پیش‌بینی زلزله

در ادامه، دو رویکرد اصلی پیش‌بینی زلزله تشریح شد:

• رویکرد آماری که بر تحلیل کاتالوگ زمین‌لرزه‌ها، احتمال رخداد و الگوهای زمانی–مکانی استوار است و در مراکز معتبر بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

• رویکرد پیش‌نشانگری که به پایش تغییرات فیزیکی، شیمیایی و زیستی پیش از رخداد زلزله می‌پردازد و از داده‌های ژئوفیزیکی، ژئودتیکی، زمین‌هیدرولوژیکی و سنجش از دور بهره می‌گیرد.

پیش‌نشانگرها و شواهد میدانی

در این نشست نمونه‌هایی از پیش‌نشانگرهای گزارش‌شده زلزله ارائه شد؛ از جمله تغییرات سطح آب زیرزمینی، گاز رادون، تغییرات ژئومغناطیسی و ژئوالکتریکی، تغییر شکل گسل‌ها با داده‌های GNSS و همچنین رفتار غیرعادی حیوانات. با این حال تأکید شد که تنها برخی از این پیش‌نشانگرها در سطح بین‌المللی مورد تأیید قرار گرفته‌اند و بسیاری نیازمند پژوهش‌های تکمیلی هستند.

تجربیات جهانی و داخلی

دکتر زارع به نمونه‌هایی از پروژه‌های بین‌المللی مانند پارکفیلد آمریکا، مطالعات روسیه، چین و مراکز علمی اروپا اشاره کرد و سپس تاریخچه پیش‌بینی زلزله در ایران را از زلزله بم به‌عنوان نقطه عطف این حوزه تشریح نمود. وی نقش پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و متخصصان ایرانی در توسعه مدل‌های لرزه‌خیزی و تحلیل خطر وابسته به زمان را برجسته دانست.

تمایز پیش‌بینی زلزله و هشدار پیش‌هنگام

در بخش مهمی از نشست، تفاوت میان پیش‌بینی زلزله و سامانه‌های هشدار پیش‌هنگام تبیین شد. به گفته سخنران، هشدار پیش‌هنگام اگرچه ابزار مهم مدیریت بحران است، اما به‌دلیل فعال شدن پس از آغاز رخداد، پیش‌بینی محسوب نمی‌شود.

وضعیت تهران و شبکه‌های پایش

در ادامه، وضعیت لرزه‌خیزی تهران و پیرامون آن بررسی و بر ضرورت ایجاد شبکه‌های پایش پیش‌نشانگر تأکید شد. همچنین اعلام گردید که هم‌اکنون بیش از ۲۱۰ ایستگاه GNSS در کشور فعال است که ظرفیت مهمی برای پایش تغییرشکل زمین و توسعه مدل‌های پیش‌بینی به شمار می‌رود.

جمع‌بندی و پیشنهادها

در جمع‌بندی نشست، بر نقش داده‌های حجیم، هوش مصنوعی، یکپارچه‌سازی داده‌ها و همکاری بین‌دستگاهی در آینده پیش‌بینی زلزله تأکید شد. همچنین پیشنهاد گردید یک نهاد متمرکز، پایدار و دارای بودجه ملی برای هدایت پژوهش‌ها و سیاست‌گذاری در این حوزه ایجاد شود. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح نیز آمادگی خود را برای حمایت از پایان‌نامه‌ها، پروژه‌های پژوهشی و همکاری علمی با دانشگاه‌ها اعلام کرد.

این نشست گامی مهم در جهت ارتقای آگاهی علمی، توسعه نگاه واقع‌بینانه به پیش‌بینی زلزله و تقویت تاب‌آوری کشور در برابر مخاطرات لرزه‌ای ارزیابی شد.