خلاصه گزارش نشست علمی–تخصصی «ضرورت تدوین مقررات و دستورالعمل‌های مخاطره فرونشست» در سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
در راستای برنامه‌های علمی همایش «مخاطرات محیطی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، نشست علمی–تخصصی با عنوان «ضرورت تدوین مقررات و دستورالعمل‌های مخاطره فرونشست» روز یکشنبه ۴ آبان‌ماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۰:۰۰ الی ۱۲:۰۰ در سالن همایش‌های دانشکده مهندسی نقشه‌برداری سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح برگزار شد.
این نشست به همت کمیته علمی مخاطرات محیطی، علوم جغرافیایی و فناوری‌های ژئوماتیک و با حضور ۶۹ نفر از متخصصان، پژوهشگران و کارشناسان حوزه‌های مرتبط برگزار گردید. اداره‌کننده نشست امیر دکتر مجید فخری و سخنران اصلی دکتر علی بیت‌اللهی بودند که به تبیین ابعاد مختلف مخاطره فرونشست پرداختند.
وضعیت نگران‌کننده فرونشست در ایران
در این نشست تأکید شد که ایران از نظر فرونشست زمین، جزو سه کشور اول جهان بوده و رتبه نخست را از نظر تعداد پهنه‌های دارای نرخ بالای فرونشست به خود اختصاص داده است. بر اساس داده‌های ارائه‌شده، در ۱۸ استان کشور نرخ فرونشست بیش از ۱۰ سانتی‌متر در سال گزارش شده و حدود ۴۰ میلیون نفر در مجاورت یا روی پهنه‌های فرونشستی سکونت دارند. همچنین نزدیک به ۱۰ درصد مساحت کشور در معرض این پدیده قرار دارد.
عوامل و پیامدهای فرونشست
سخنران نشست، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، الگوی نادرست کشاورزی، تمرکز جمعیت در کلان‌شهرها، سیاست‌های نادرست صنعتی، نبود مدیریت مؤثر منابع آب و سدسازی بدون ملاحظات زیست‌محیطی را از مهم‌ترین عوامل بروز فرونشست عنوان کرد.
پیامدهای این پدیده شامل تخریب زیرساخت‌های حیاتی، آسیب به خطوط لوله، راه‌آهن، مترو، جاده‌ها و پل‌ها، تهدید میراث فرهنگی، نابودی زمین‌های کشاورزی، شور شدن خاک و منابع آب و در نهایت تهدید امنیت ملی و پایداری سرزمینی عنوان شد.
خلأهای قانونی و مقرراتی
در بخش مهمی از نشست، به نبود هرگونه آیین‌نامه، ضابطه یا مقررات رسمی برای طراحی و ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی اشاره شد. این در حالی است که در حوزه زلزله مقررات مدون وجود دارد، اما برای فرونشست، هیچ الگوی بومی یا بین‌المللی قابل اقتباسی تدوین نشده و همین امر موجب شده دستگاه‌های اجرایی الزامی برای رعایت ملاحظات فرونشست نداشته باشند.
راهکارها و پیشنهادات اجرایی
در این نشست، چارچوبی پیشنهادی برای تدوین مقررات ملی فرونشست شامل پایش و اندازه‌گیری، کنترل پدیده، کاهش در معرض بودن، کاهش آسیب‌پذیری و ایجاد سامانه‌های هشداردهی ارائه شد. همچنین بر استفاده از فناوری‌های نوین پایش مانند GNSS، تصاویر ماهواره‌ای، هوش مصنوعی و تجربیات موفق کشورهای ژاپن، چین و آمریکا تأکید گردید.
از جمله پیشنهادهای کلیدی می‌توان به تشکیل کمیته ملی مقررات فرونشست، تدوین مباحث مقرراتی تخصصی، تخصیص بودجه ملی، نصب چاه‌های پیزومتری، تهیه شناسنامه فرونشستی مناطق حساس و ایجاد نظام پایش هوشمند اشاره کرد.
جمع‌بندی نشست
در جمع‌بندی نهایی، فرونشست به‌عنوان بحرانی‌ترین مخاطره زیست‌محیطی کشور معرفی شد و تأکید گردید که این پدیده ماهیتی انسان‌ساخت، تجمعی و غیرقابل بازگشت دارد. تدوین مقررات ملی برای مدیریت و کنترل فرونشست، یک الزام فوری و ملی دانسته شد و آغاز این فرآیند توسط سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، نقطه عطفی مهم در مسیر افزایش تاب‌آوری سرزمینی کشور ارزیابی گردید.