در تاریخ ۳۰ مهر ۱۴۰۴، جمعی از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی در راستای برگزاری همایش "مخاطرات محیطی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران" از تالاب صالحیه در استان البرز بازدید کردند. این بازدید به‌منظور بررسی وضعیت بحرانی تالاب صالحیه که به دلیل خشکسالی‌های شدید، تغییرات اقلیمی و مداخلات انسانی به یکی از کانون‌های ریزگرد در منطقه تبدیل شده است، صورت گرفت. در این بازدید کارشناسان از سازمان‌های مختلف نظیر سازمان حفاظت از محیط زیست، پژوهشکده هواشناسی، وزارت راه و شهرسازی و اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها به ارائه نظرات کارشناسی در خصوص مسائل زیست‌محیطی و چالش‌های تالاب پرداختند.

1. وضعیت عمومی خشکسالی در چند سال اخیر در ایران

در دهه اخیر، ایران با یکی از شدیدترین دوره‌های خشکسالی در تاریخ خود مواجه بوده است. میانگین بارش سالانه کشور از ۲۵۰ میلی‌متر در بلندمدت به کمتر از ۱۸۰ میلی‌متر در سال‌های اخیر کاهش یافته است که کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی بارندگی است. افزایش دما، تغییرات اقلیمی، تبخیر منابع آبی و کاهش بارندگی از عوامل اصلی تشدید خشکسالی در کشور بوده‌اند.

2. تأثیر خشکسالی‌های اخیر بر تالاب‌ها و دریاچه‌های کشور

خشکسالی‌های ممتد و سوءمدیریت منابع آبی موجب شده‌اند بسیاری از تالاب‌های کشور با بحران جدی مواجه شوند. دریاچه ارومیه، هورالعظیم، و تالاب‌های گاوخونی، بختگان، و جازموریان از جمله نمونه‌های بحرانی هستند که در اثر خشکسالی‌ها و اقدامات انسانی عملاً خشک شده‌اند. تالاب صالحیه نیز از این بحران‌ها مستثنی نبوده و در حال حاضر در وضعیت بحرانی قرار دارد.

3. موقعیت جغرافیایی تالاب صالحیه

تالاب صالحیه در مرز استان‌های البرز و قزوین، در شهرستان نظرآباد واقع شده است. این تالاب با مساحتی بین ۱۰ تا ۱۷ هزار هکتار در گذشته، در زمان‌های پرآب به بیش از ۲۰ هزار هکتار نیز می‌رسید. منابع آبی تالاب عمدتاً از رودخانه کردان و روان‌آب‌های فصلی تأمین می‌شود و تأثیر مستقیمی بر کیفیت هوای کرج، تهران و قزوین دارد.

4. مقایسه وضعیت فعلی و گذشته تالاب صالحیه

در دهه گذشته، این تالاب شاهد کاهش شدید سطح آب، از دست دادن بیش از ۶۰ درصد از ظرفیت زیست‌محیطی خود، و کاهش گونه‌های پرنده بوده است. در سال ۱۳۹۴، مساحت تالاب حدود ۱۵ تا ۲۰ هزار هکتار بود، اما در سال ۱۴۰۴ این مساحت به کمتر از ۶ هزار هکتار کاهش یافته است. عمق آب در تالاب نیز از ۲ متر به کمتر از ۵۰ سانتی‌متر در فصول خشک رسیده است.

5. وضعیت فعلی تالاب صالحیه

وضعیت کنونی تالاب صالحیه به‌طور جدی به تهدیدات زیست‌محیطی و امنیتی دچار شده است. کاهش سطح آب، افزایش شوری خاک، و تبدیل شدن تالاب به کانون تولید گرد و غبار از جمله ویژگی‌های بارز وضعیت فعلی این تالاب است. همچنین، ورود پساب صنعتی و کاهش شدید جمعیت پرندگان مهاجر، از دیگر مشکلاتی است که تالاب صالحیه با آن دست و پنجه نرم می‌کند.

6. تأثیرات وضعیت فعلی تالاب و خشکسالی بر محیط زیست و اکوسیستم

خشک شدن تالاب تأثیرات گسترده‌ای بر اکوسیستم منطقه گذاشته است. کاهش پوشش گیاهی، نابودی گونه‌های پرنده، و افزایش گرد و غبار در منطقه از جمله پیامدهای منفی این وضعیت است. همچنین، کیفیت هوای مناطق اطراف تالاب به شدت تحت تأثیر این بحران قرار گرفته است و ریزگردها به‌طور جدی سلامت مردم را تهدید می‌کنند.

7. تأثیرات امنیتی و انتظامی ناشی از وضعیت فعلی تالاب صالحیه

خشک‌شدن تالاب صالحیه نه‌تنها موجب بحران‌های زیست‌محیطی شده است، بلکه آثار اجتماعی و امنیتی قابل توجهی نیز به همراه داشته است. مهاجرت‌های گسترده ساکنان روستاهای اطراف، افزایش تعارضات محلی، و بروز جرائم محیط‌زیستی از جمله پیامدهای اجتماعی این بحران است. همچنین، افزایش بیماری‌های ناشی از ریزگردها و کاهش تاب‌آوری اجتماعی نیز به تهدیدات امنیتی دامن زده است.

8. اثرات عبور بزرگراه غدیر و دسترسی گردشگران به تالاب

ساخت بزرگراه غدیر موجب افزایش دسترسی به تالاب صالحیه شده است. این امر از یک سو فرصت‌هایی برای توسعه گردشگری فراهم کرده است، اما از سوی دیگر، تهدیدات جدی به‌ویژه برای اکوسیستم تالاب ایجاد کرده است. ورود حجم بالای گردشگران، تخریب پوشش گیاهی، شکار غیرمجاز پرندگان و آلودگی تالاب از جمله مشکلاتی هستند که این پروژه به همراه داشته است.

9. تحلیل محیطی، اقتصادی و امنیتی تالاب صالحیه در چارچوب امنیت ملی

بحران تالاب صالحیه به مسئله‌ای فراتر از یک بحران زیست‌محیطی تبدیل شده و ابعاد اقتصادی و امنیتی گسترده‌ای را به دنبال دارد. نابودی منابع آبی، کاهش تنوع زیستی، تهدیدات بهداشت عمومی و افزایش جرائم محیط‌زیستی از جمله چالش‌های امنیت ملی هستند که باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرند.

10. پیشنهادها و راهبردهای احیای تالاب صالحیه

برای احیای تالاب صالحیه، پیشنهادهایی در قالب راهبردهای زیست‌محیطی، اقتصادی و امنیتی ارائه شده است:

• تخصیص پایدار حق‌آبه زیست‌محیطی برای تالاب

• استفاده از پساب تصفیه‌شده برای تأمین آب تالاب

• کاشت گیاهان بومی مقاوم به شوری برای تثبیت خاک

• کنترل ورود گردشگران و شکارچیان از طریق ایستگاه‌های محیط‌بانی

• تدوین طرح جامع مدیریت زیست‌بومی تالاب با همکاری دانشگاه‌ها و نهادهای دولتی

11. جمع‌بندی

احیای تالاب صالحیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی و استراتژیک ایران، نیازمند توجه جدی به ابعاد زیست‌محیطی، اقتصادی و امنیتی آن است. هرگونه تأخیر در احیای این تالاب می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری در زمینه‌های اجتماعی، اقتصادی و حتی امنیت ملی به همراه داشته باشد. بنابراین، سیاست‌گذاران باید در قالب یک رویکرد جامع و ملی، برنامه‌ریزی‌های لازم برای بازسازی و حفاظت از این تالاب را در دستور کار قرار دهند.